Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ
"Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ"
ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Mandela - Free Spirit

Mandela - Free Spirit

Σάββατο, 12 Ιουλίου 2014

Οι «σκοτεινές» δυνάμεις της ιστορίας και η ανάγκη αντίστασης



Η άνοδος του ναζισμού στον ελλαδικό χώρο (ο ναζισμός ήταν ο μόνος και πραγματικός νικητής αυτών των εκλογών) δείχνει τις βαθύτερες τάσεις που υποβόσκουν στην κοινωνία. Ο έλληνας βγάζει προς τα έξω μαζικά για άλλη μια φορά τον δεξιό και με βαθιές ρίζες «χαρακτήρα» του, τις ακροδεξιές του πολιτισμικές καταβολές που διαμορφώθηκαν ιστορικά στον ελλαδικό χώρο, παρά τη θεωρούμενη «λαμπρή» αρχαιολογική (ιδεολογική) εικόνα της λογικής, της επιστήμης και της δημοκρατίας. Από την αρχαιότητα το ρεύμα σκέψης που αναπτύχθηκε στις πόλεις κράτη όπως η Αθήνα ή η Σπάρτη, παρά τις διαφορές τους, ήταν έκφραση του τοπικισμού, της απομονωμένης και κατακερματισμένης κοινότητας, των συγγενικών δεσμών, του ανταγωνισμού μεταξύ συγγενικών και ευρύτερων κοινωνικών ομάδων, που εκφράστηκε γλαφυρά στο αίτημα-πρόταγμα «πας μη έλλην βάρβαρος». Η μη αποδοχή δηλαδή του διαφορετικού πολιτισμικά «άλλου», η απαξίωσή του, ο σωβινισμός, η νομιμοποιημένη βαρβαρότητα λόγω «φυλετικής ανωτερότητας». Η λυσσαλέα διαμάχη μεταξύ των ελληνικών πόλεων, η προδοσία (πάντα υπάρχει ένας «Εφιάλτης»), ο ολοκληρωτισμός και η απόλυτη κυριαρχία, η στυγνή επιβολή και τα εγκλήματα πολέμου ενάντια σε αμάχους, η εκδίκηση, η ίντριγκα και η συνωμοσία, η υποκρισία και η πονηριά (το «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», η παραβίαση ηθικών αρχών και αξιών, αναπτύχθηκε συστηματικά ήδη από εκείνη την παλιά εποχή, π.χ. στο πρόσωπο του Οδυσσέα). Ο έλληνας, λοιπόν θεωρεί ως θετικό χαρακτηριστικό το ότι είναι πανούργος, καταφερτζής, δηλαδή ψεύτης και υποκριτής, δηλαδή ένας εγωιστής που κάνει τα πάντα για να πετύχει και να επιβληθεί στους άλλους.  
Όσο για την ελευθερία και τη δημοκρατία, ήταν στα μυαλά λίγων ξεχωριστών φωτισμένων μυαλών, που ήταν οι «περίεργοι» της εποχής τους, πολίτες του κόσμου και όχι πατριώτες όπως τους παρουσιάζουν.  Ανοικτά μυαλά, που συγκεντρώνονταν από όλα τα μέρη του κόσμου και είχαν επιρροές από πολλά σημεία και πολιτισμούς και τρόπους σκέψης του τότε γνωστού κόσμου. Αυτές οι ιδέες ποτέ δεν εφαρμόστηκαν πραγματικά στην πράξη, αλλά πάντα με έκπτωση και με συνεχείς προσπάθειες διαστρέβλωσής τους από τις ελίτ. Βέβαια, οι ιδέες αυτές ήταν πρώιμες και για αυτό περιορισμένες και αντιφατικές. Η λογική και η φιλοσοφία, η δημοκρατία, η ισότητα του πολίτη, η ελευθερία ήταν για λίγους και σε συνθήκες έντονης ταξικής διάρθρωσης και διαχωρισμών. Και τελικά έπαιξε ρόλο υποστήριξης, ενδυνάμωσης και εξέλιξης του ταξικού και εξουσιαστικού συστήματος, συνέβαλε καθοριστικά δηλαδή στον εξωραϊσμό του.
Η Ευρώπη των λαών θέλουν να γίνει Ευρώπη των εθνών. Μια τέτοια Ευρώπη όμως θα ήταν τόπος αλληλοσπαραγμού, εθνικιστικών ανταγωνισμών και πολέμων για επέκταση, επιβολή και κυριαρχία του ανώτερου έθνους πάνω στα άλλα. Γιατί κάθε εθνικιστική-σωβινιστική ιδεολογία, κάθε λαός που εμφορείται από τέτοιες ιδέες γίνεται μια πολεμική-επιθετική μηχανή που δικαιολογεί τον πόλεμο και τους μαζικούς φόνους στο όνομα της «φυσικής επιλογής», δηλαδή της επικράτησης-κυριαρχίας της ισχυρότερης φυλής ή έθνους, ώστε να επέλθει – υποτίθεται – η ισορροπία και η πρόοδος της ανθρωπότητας. Εκτός βέβαια από το ανήθικο του εγχειρήματος, τίθεται και το ζήτημα του ποιος είναι ο ανώτερος, καθαρός-αγνός και ο ικανότερος για να επικρατήσει, ζήτημα που αποδεικνύει και τον παραλογισμό που κρύβεται κάτω από μια τέτοια ιδεολογία. Γιατί όποιος νικά, δεν σημαίνει και ότι είναι ο καλύτερος. Με αυτήν τη «λογική» οι σύμμαχοι που επικράτησαν έναντι των ναζί και των φασιστών ήταν ανώτεροι και ικανότεροι. Άρα θα πρέπει να υποταχτούν οι άνθρωποι στην εξουσία τους (ή και το αντίστροφο: αν νικούσαν οι ναζί, αυτό θα σήμαινε ότι ήταν ανώτεροι, οπότε θα έπρεπε να υπακούν οι άνθρωποι για πάντα σε αυτούς).    
Το μέλλον αυτής της κοινωνίας υπό ένα ναζιστικό καθεστώς, θα ήταν δυσοίωνο και σύντομο. Θα έπεφτε στα νύχια του δικού της κτήνους, των πολέμων και ανταγωνισμών. Σε μια τέτοια ζοφερή προοπτική οι άνθρωποι θα πρέπει να δουν την προοπτική που ανοίγεται μπροστά τους διάπλατα: τον δρόμο για την αναρχία και την οριστική κατάργηση της εξουσίας και κυριαρχίας-ιεραρχίας.  
Ο εθνικισμός και ο αντισημιτισμός είναι η μήτρα (και ο προθάλαμος) του ναζισμού
Η άνοδος του νεοναζιστικού μορφώματος-ρεύματος στον ελλαδικό χώρο έχει ανοίξει και τη συζήτηση περί του αν οι ψηφοφόροι του είναι ναζί ή αγανακτισμένοι ή απλά παραπλανημένοι. Επίσης η απάντηση των ναζιστών είναι ότι «είμαστε έλληνες εθνικιστές». Η συζήτηση αυτή εκφράζει μια σύγχυση που οφείλεται σε μια γλωσσική ασάφεια και παρερμηνεία. Ο ναζισμός ή ο φασισμός εκφράστηκε ιστορικά με συγκεκριμένο τρόπο και μορφή στην Ευρώπη, με τα γνωστά ιστορικά γεγονότα. Παράλληλα είχε ιδεολογικούς οπαδούς και συμπαθούντες σε πολλές χώρες, με κυριότερη τη Γαλλία (η οποία έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο στην ιστορία της Ευρώπης), όπου η άνοδος του αντισημιτισμού προετοίμασε το έδαφος για τον ναζισμό. Οπωσδήποτε υπήρξε αντίγραφό τους και στον ελλαδικό χώρο, με όχι αμελητέα δύναμη και κοινωνική και πολιτική απήχηση. Μετά την πτώση του Μεταξά και το τέλος του Β παγκόσμιου πολέμου το φασιστικό κίνημα εξασθένησε αλλά δεν εξαφανίστηκε εντελώς από την ελληνική κοινωνία. Αυτό σε συνδυασμό με την έντονα δεξιά ταυτότητα-χαρακτήρα (για ιστορικούς και πολιτισμικούς λόγους) της ελληνικής κοινωνίας, τον εθνικισμό, τον σωβινισμό και την πατριωτική ρητορική όλων των πολιτικών δυνάμεων είχε ως αποτέλεσμα την ιδεολογική ηγεμονία του εθνικισμού-πατριωτισμού στην ελληνική κοινωνία και πολιτική σκηνή. Η δε ακροδεξιά (και με ναζιστικό προσανατολισμό) υπέβοσκε και υπέφωσκε πάντα στον κοινωνικό ιστό και στις παρακρατικές-παραπολιτικές παραφυάδες του πολιτικού συστήματος.
Αυτό που διαφεύγει από τις συζητήσεις και τις αναλύσεις (εκτός εξαιρέσεων) για την ταυτότητα των  ψηφοφόρων είναι το γεγονός ότι ο ναζισμός ουσιαστικά είναι εθνικισμός-πατριωτισμός: ακραίος, φυλετικός, πολεμικός, σωβινιστικός και μισαλλόδοξος μεν, δεν παύει όμως να πρόκειται για εθνικισμό-πατριωτισμό δε. Επομένως το ότι κάποιοι ψηφοφόροι αλλά και τα ίδια τα στελέχη της νεοναζιστικής οργάνωσης αυτοπροσδιορίζονται ως «εθνικιστές και πατριώτες» δεν θα έπρεπε να μπερδεύει καθόλου. Δεν μπορεί να αρνείται κανείς σε κάποιον να αυτοπροσδιοριστεί όπως θέλει, αρκεί να καταδεικνύεται τι σημαίνει αυτή η ταυτότητα που επικαλείται. Επομένως ο εθνικισμός-πατριωτισμός είναι η αναγκαία προϋπόθεση για το πέρασμα στον ναζισμό-φασισμό. Και στην Ελλάδα, όπως όμως και στη Γαλλία (χώρες με πολλά κοινά, ιστορικά και πολιτισμικά), ο εθνικισμός τροφοδοτεί τον φασισμό-ναζισμό. Συνεπώς το φαινόμενο αυτό είναι το μόνο που έχει δυναμική και συνιστά κοινωνικό ρεύμα στον ελλαδικό χώρο. Επομένως η ιδεολογική και θεωρητική πάλη πρέπει να στοχεύει στην ηγεμονία του εθνικισμού-πατριωτισμού στην κοινωνία. Ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία, η ξενοφοβία, το μίσος ενάντια στους μετανάστες, αλλά και ο αντισημιτισμός, δεν θα μπορούσαν να ριζώσουν και να αναπτυχθούν αν δεν υπήρχε το πρόσφορο και γόνιμο έδαφος του εθνικισμού, η ανωτερότητα του έθνους και της φυλής, η εξιδανίκευση της πατρίδας ενάντια σε άλλες αξίες όπως του διεθνισμού, της πανανθρώπινης αλληλεγγύης, των οικουμενικών αξιών της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης των λαών. Σε έναν κόσμο μάλιστα που στη σημερινή φάση εξέλιξής του ταλανίζεται από παγκόσμια και πλανητικής κλίμακας προβλήματα που μόνο με παγκόσμια συνεργασία και ενότητα των ανθρώπων μπορούν να λυθούν, ο πατριωτισμός και ο τοπικισμός μάλλον εμπόδια προκαλεί στην επίλυση των επειγουσών πλανητικών κρίσεων: οικολογικών, κοινωνικών, οικονομικών, ανθρωπιστικών, επισιτιστικών. «Πατρίδα μου είναι όλη η Γη» υποστήριζε ήδη από πολύ παλιά ο Διογένης, ο οποίος δήλωνε ότι είναι «πολίτης του κόσμου».
Ο σύγχρονος άνθρωπος, οι σύγχρονες κοινωνίες, δεν μπορεί παρά να είναι φορείς του κοσμοπολιτισμού και της πολυπολιτισμικότητας, της ανοχής-σεβασμού στη διαφορετικότητα, της οικουμενικής αλληλεγγύης. Δεν νοείται η έννοια Άνθρωπος όταν υπάρχουν χώρες στον πλανήτη μας που οι κάτοικοί τους υποφέρουν από πολέμους, από τον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία, από τη φτώχεια, την πείνα, τις αρρώστιες και τις ποικίλες περιβαλλοντικές καταστροφές. Επομένως, μόνο σε μια οικουμενική-πανανθρώπινη και αταξική κοινωνία ισότητας, ελευθερίας και δικαιοσύνης ο άνθρωπος θα γίνει αυτό που πραγματικά είναι, θα πραγματώσει το νόημα και την ουσία του, θα γίνει άνθρωπος. Μόνο σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον αλληλεγγύης, εξάλειψης των ανισοτήτων, της φτώχειας, της πείνας και των ανταγωνισμών-πολέμων θα υπάρξει διαρκής ειρήνη, ανθρωπιά και κοινωνική αρμονία – όπου άτομο και κοινωνία δεν θα υπάρχει το ένα σε βάρος του άλλου, αλλά θα ταυτίζονται, θα αλληλοσυμπληρώνονται, με έναν τρόπο θα ταυτίζονται. Έτσι, δεν θα νοείται ατομική ελευθερία χωρίς κοινωνική απελευθέρωση και το αντίστροφο.
Η κρίση και η επανάληψη της ιστορίας
Στη Γερμανία του μεσοπολέμου η βαθιά οικονομική καχεξία και η ανέχεια έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην άνοδο και επικράτηση του Χίτλερ. Σήμερα όμως, με δεδομένη την ιστορική εμπειρία και γνώση δεν δικαιολογείται μια επανάληψη της πιο σκοτεινής ίσως πτυχής της ιστορίας. Ακόμη και αν δεν γνωρίζει ο κόσμος ιστορία έχει προσωπική και συλλογική ευθύνη. Το προς ποια κατεύθυνση επιλέγει να λύσει τα προβλήματά του, ή αυτά που θεωρεί προβλήματα, έχει τεράστιο κόστος και καταλυτικό ρόλο για την πορεία της ανθρωπότητας. Επομένως κανείς δεν δικαιολογείται για το πισωγύρισμα της ιστορίας και το κατρακύλισμα της ανθρωπότητας στην άβυσσο της ανοησίας και της καταστροφής. Φυσικά ο φασισμός είναι πιο κοντά στον έκπτωτο και διαστρεβλωμένο από την εξουσία και το ταξικό σύστημα άνθρωπο, τον εγωιστή, ανταγωνιστικό, ανασφαλή και θωρακισμένο ανθρωπάκο, χωρίς πρόσωπο, αυτόνομο εαυτό και αυτοσυνείδηση. Είναι το τέρας μέσα μας. Το κτήνος είναι εδώ, λοιπόν και όλοι πρέπει να φτιάξουμε έναν τοίχο απέναντί του.
Η άλλη επιλογή που έχουν μπροστά τους οι άνθρωποι είναι η ελευθερία της αναρχίας, ως η ενότητα της ανθρωπότητας και όλης της βιόσφαιρας, η κοινωνική και κοσμική συνείδηση, όπου καταλύεται το εγωιστικό άτομο και ο ανθρωποκεντρισμός του. Αυτή είναι και η γνήσια ευθύνη και συνείδηση του πραγματικού οικουμενικού ανθρώπου.
Για να αμβλυνθεί και τελικά να αναιρεθεί ο εθνικισμός χρειάζεται μια άλλη «ταυτότητα», κοσμοπολίτικη, πολυπολιτισμική, οικουμενική, που να ενώνει τους ανθρώπους και να σβήνει τους διαχωρισμούς, που να αναιρεί τον κατακερματισμό της ανθρωπότητας. Μια διεθνιστική ταυτότητα που να εκφράζει τους ανθρώπους, που να καλλιεργεί τη συνείδηση του ευρωπαίου και οικουμενικού πολίτη, που να ικανοποιεί υπαρξιακά και φαντασιακά τον σύγχρονο άνθρωπο, έτσι ώστε να νιώθει οικεία και άνετα στην εικόνα του «παγκόσμιου χωριού», όπου όλη η Γη είναι πατρίδα μας και όλοι οι άνθρωποι ελεύθεροι και με αξιοπρέπεια πολίτες της. Τα προβλήματα και οι λύσεις τους είναι οικουμενικά, παγκόσμια, για αυτό και ο άνθρωπος πρέπει να γίνει Άνθρωπος, πραγματικός, δηλαδή ουσία και όχι κατακερματισμένη παρουσία, ελεύθερος ως Είναι και όχι φυλακισμένος στο φαίνεσθαι.
Η ελευθερία ως το βαθύτερο (και πραγματικό) νόημα της ιστορίας (ανθρώπινης και φυσικής)*
* Το κείμενο αυτό έχει βασιστεί σε ιδέες του Νώντα Κούκα
Ο αέναος αγώνας του ανθρώπου μέσα στο διάβα της ιστορίας για περισσότερη ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη, δεν είναι μια ανακλαστική πράξη αντίδρασης στην καταπίεση, ή δεν είναι μόνο αυτό. Το ότι παλεύει ανά τους αιώνες για μια ζωή ουσιαστική, με αξιοπρέπεια και ανώτερες αξίες, ακόμη και ενάντια στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης-επιβίωσης, φανερώνει μια υπέρτερη ιστορική διεργασία. Η κίνηση της ιστορίας αναζητά τρόπους και δρόμους, μέσα από πισωγυρίσματα, παλινδρομήσεις, ελιγμούς, καταστροφές, ακμή και παρακμή, άνοδος και πτώση της ανθρωπότητας και των πολιτισμών της, ώστε να εδραιωθεί μια για πάντα η ελευθερία, η ενότητα και ισότητα των ανθρώπων. Η πραγμάτωση του Οικουμενικού Ανθρώπου, της Πανανθρώπινης Οικο-Κοινότητας. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η ιστορία, ως ευρύτερη δομή που υπερβαίνει τα επιμέρους ιστορικά στοιχεία (και τον ίδιο τον άνθρωπο με την υποκειμενική συνείδησή του) υπο-κινείται από κάποιες νομοτέλειες ή σταθερές που έχουν μια εσωτερική ενδελέχεια (το βαθύτερο, πραγματικό νόημα), έναν «στόχο» ή «τέλος» της ιστορικής διαδικασίας. Όμως όλα τα παραπάνω δεν πρέπει να τα εννοήσουμε μέσα από μια αυστηρώς ντετερμινιστική σκοπιά, αλλά με μια έννοια προκαθορισμού κάποιων γενικών-καθολικών αναγκαιοτήτων και νομοτελειών, που αφήνουν όμως περιθώριο στην ελεύθερη βούληση και στην αναβάθμιση της ανθρώπινης συνείδησης (ατομικής και συλλογικής). 
Επειδή όμως ιστορία είναι και οι φυσικές διεργασίες που αλληλεπιδρούν με τον ανθρώπινο παράγοντα, το ίδιο νόημα διαπερνά και τη φύση (τον κόσμο): εξέλιξη, σταδιακή αλλαγή ή με άλματα ανατροπή της συνέχειας (ασυνέχεια), καταστροφές και αναγεννήσεις, νέα είδη και εξαφάνιση παλαιότερων, υβριδικές μορφές ζωής, κλιματικές αλλαγές, καταρρεύσεις φυσικών, γεωλογικών, κλιματικών συστημάτων και αναδομήσεις-δημιουργία νέων. Το ανάλογο ισχύει και σε επίπεδο κοσμολογικό: στο επίπεδο των πλανητών, των ηλιακών συστημάτων, των γαλαξιών. Το σταθερό και αναλλοίωτο στοιχείο και στη φύση λοιπόν, είναι η διαρκής απελευθέρωση από παλιότερες μορφές και δομές-συστήματα, η αναβάθμιση της κοσμικής σφαίρας σε ανώτερα και πιο ισορροπημένα (και άρα βιώσιμα) επίπεδα. Οι νόμοι του χάους, της απροσδιοριστίας και της πιθανοκρατίας κυριαρχούν σε αυτές τις διεργασίες και αναδιαρθρώσεις, τόσο στον άνθρωπο (κοινωνία-πολιτισμός) όσο και στη φύση. Τώρα μάλιστα που ζούμε σε εποχές ραγδαίων ανθρωπολογικών αλλαγών, δηλαδή ιστορικών, ζούμε παράλληλα και ραγδαίες ανακατατάξεις στον κόσμο-φύση. Βέβαια, πίσω από τα χαοτικά φαινόμενα υπάρχει πάντα μια σταθερή δομή, μια τάξη. Γεγονός που αποδεικνύει το ότι στην ιστορία και στη φύση η τυχαιότητα είναι φαινομενική, ενώ αυτό που επικρατεί πραγματικά είναι η αναγκαιότητα και η «νομοτέλεια», το νόημα και ο σκοπός-τέλος.
Σε αυτές τις ριζικές και δομικές ανθρωπο-περιβαλλοντικές αλλαγές οφείλονται τα ακραία καιρικά φαινόμενα και οι τεράστιες καταστροφές με δεκάδες ή και εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες. Αν και για το κατεστημένο της εκκλησίας αίτιο για τη μανία της φύσης είναι οι υποτιθέμενες αφύσικες ή παρεκκλίνουσες συμπεριφορές, που γι’ αυτό εξάλλου προκαλούν τη μισαλλόδοξη αντίδραση των παπάδων (όπως έκανε ο σέρβος πατριάρχης για την Κοντσίτα). Ο θεός τους βέβαια είναι τόσο μικρός και λίγος, τόσο ανθρώπινος και μικρόψυχος, που δεν συμπεριλαμβάνει στην  αδελφότητα του ανθρώπινου γένους ανάλογες «μη κανονικές» μορφές. Τελευταία μάλιστα επικαλούνται τον θεό ως επιστέγασμα των ιδεών του και οι νεοναζί βουλευτές και στελέχη του τσίγκινου αυγού. Λες και ο θεός (αν υπάρχει) ξεχωρίζει τους ανθρώπους με βάση τις διαφορές τους, πολιτισμικές ή όποιες άλλες. Λες και δεν είναι η συνείδηση αυτό που μετράει για να είσαι άνθρωπος, δηλαδή «συμμετοχικός δημιουργός» της φύσης και της ιστορίας.
Ο ίδιος ο Χριστός, εξάλλου, ήταν πάντα κοντά στους «κολασμένους», στους αμαρτωλούς, τους περιθωριακούς και απόκληρους, γιατί αυτοί, αν προσεγγιστούν κατάλληλα, είναι πιο κοντά στην αγιοσύνη από τους άλλους. Γιατί έχουν υποφέρει, έχουν βιώσει το δράμα της ύπαρξης, την υπαρξιακή αγωνία, την απώλεια της ελευθερίας, έχουν φτάσει στα πιο βαθιά, έσχατα, σκοτεινά σημεία της ύπαρξής τους, προσπαθώντας να βρουν ένα νόημα, το νόημα. Ή έχοντας υποκύψει στα πάθη και στις αδυναμίες τους, στα ελαττώματά τους, τα ξέρουν καλύτερα. Έτσι, αν τους δοθεί η ευκαιρία, η κατανόηση και η αγάπη, η υποστήριξη, μπορούν να «θεωθούν». Άρα, προς τι όλο αυτό το μίσος και η καταδίκη προς τους «διαφορετικούς», τους «μη φυσιολογικούς»; Λες και η φύση είναι κάτι σταθερό και αναλλοίωτο, και όχι τρόπος θέασης από τη συνείδηση.
Στην ιστορική αναγκαιότητα (και στο βαθύτερο νόημά της) η ανθρώπινη βούληση, συνείδηση και πράξη παίζει έναν σημαντικό ρόλο: επιταχύνει ή επιβραδύνει την ιστορική διαδικασία προς την τελείωσή της. Όταν οι ιδέες, οι σκέψεις, και οι πράξεις των υποκειμένων και των ατομικών και συλλογικών συνειδήσεων αποσκοπούν και τείνουν προς την ελευθερία, προς την αναβάθμιση των συνειδήσεων, τότε η επανάσταση και η απελευθέρωση είναι πολύ κοντά, ήδη είναι μπροστά μας. Όταν όμως οι ανθρώπινες πράξεις και οι συνειδήσεις εμφορούνται από τον εγωισμό, τον ανταγωνισμό, την εξουσία και την επιβολή, τότε ο υπέρτατος στόχος της ελευθερίας-αναρχίας απομακρύνεται και μετατίθεται στο μέλλον. Σε εποχές και συγκυρίες βαθιάς δομικής κρίσης και αλλαγών, ο χρόνος επιταχύνεται και οι εξελίξεις είναι δραματικές και ραγδαίες. Όμως κάποια στιγμή, κομβική, θα γίνει η υπέρβαση της προϊστορίας, το άλμα: θα προκριθεί με μια ακαριαία επιτάχυνση του χρόνου και του ιστορικού γίγνεσθαι η τελείωση της ιστορίας, η έλευση της αναρχίας. Ίσως μάλιστα, η συγκεκριμένη δομική ιστορική κρίση που περνάμε να είναι η διαδικασία που θα προκρίνει και θα ενισχύσει τις πράξεις και τις συνειδήσεις που θα οδηγήσουν στην απελευθέρωση-χειραφέτηση και τελικά στην αναρχία.   

12/7/2014

Δημήτρης Φασόλης  

Παρασκευή, 4 Ιουλίου 2014

Ποδόσφαιρο και εθνικισμός



Είναι γνωστό ότι το επαγγελματικό ποδόσφαιρο έχει ποικίλες συνδέσεις με την κοινωνία αλλά και με την πολιτική, με την κυρίαρχη ιδεολογία και με οικονομικά συμφέροντα. Στην περίπτωση των εθνικών ομάδων αναπαράγεται ο κυρίαρχος-ηγεμονικός λόγος της εθνικής ταυτότητας, ενώ τα αποτελέσματα των αγώνων καθρεφτίζουν ανταγωνιστικές οικονομικές, πολιτικές και γεωπολιτικές, ιεραρχικές και άνισες κατά βάση, σχέσεις μεταξύ εθνικών κρατών. Μια ποδοσφαιρική λοιπόν ομάδα, ουσιαστικά δεν είναι τίποτε άλλο ή πέρα από αυτό που είναι: μια οργανωμένη και εξειδικευμένη ομάδα επαγγελματιών, με διαφορετική ψυχοσύνθεση, προσωπικότητα και ιδεολογικές αναφορές του κάθε ποδοσφαιριστή. Ήδη από το 2004 οι παίκτες που έπαιζαν με τη φανέλα της εθνικής είχαν ωριμάσει ως επαγγελματίες σε ευρωπαϊκές ομάδες, οπότε είχαν διαφορετική νοοτροπία παιξίματος και ομαδικότητας από αυτή που κυριαρχούσε στο πλαίσιο του εγχώριου ποδοσφαίρου. Συνεπώς, δεν μπορείς να την πεις και «κανονική» «εθνική», με την έννοια ότι δεν αντιπροσωπεύει κάτι το «ελληνικό» ως νοοτροπία και συμπεριφορά, όσο και αν αυτό το «εθνικό-ελληνικό» είναι επίσης ένα φανταστικό στερεότυπο (το οποίο όμως λειτουργεί στην πράξη ως ιδεολογία και ως σύμβολο στο οποίο πιστεύουν οι πολλοί). Οπότε, πώς γίνεται και μια επαγγελματική  ποδοσφαιρική ομάδα, της οποίας τα μέλη παίζουν βασικά για το οικονομικό όφελος και για τη δόξα, να αντιπροσωπεύει μια ολόκληρη κοινωνία με τις ταξικές διαιρέσεις της (από τον εργάτη και τον άνεργο ως τον πλούσιο και τον αεριτζή του κερδοσκοπικού-τζογαδόρικου κεφαλαίου;

Αυτό καθίσταται δυνατό μέσω της μαγικής λειτουργίας των συμβόλων και της κυρίαρχης ιδεολογίας που αυτή αντιπροσωπεύουν. Μαγική λειτουργία σημαίνει: υποβάλλουν το μυαλό και τη συνείδηση, σε κάνουν να μιμείσαι συμπεριφορές, να υιοθετείς ιδέες και πρότυπα άλλων. Από άυλες ιδέες και σχήματα (σύμβολα) μετατρέπονται σε υλικές δυνάμεις που κατευθύνουν τον άνθρωπο. Και εδώ η κυρίαρχη ιδεολογία είναι η εθνική ταυτότητα. Μέσα από τα σύμβολα και την τελετουργία, όλοι νιώθουμε ότι έχουμε κάτι κοινό, ότι ανήκουμε σε μια μεγάλη ομάδα, το «έθνος». Παρά τις τεράστιες διαφορές και άδικες σχέσεις που μας χωρίζουν και παρά τις πολιτισμικές διαφορές σε τοπικό επίπεδο. Να λοιπόν πώς μέσα από την τελετουργία και τα σύμβολα της εθνικής ομάδας γίνεται πιο ήπια και ανεκτή η ανισότητα και οι εκμεταλλευτικές και άδικες ταξικές δομές. Μέσα από τις τελετουργίες, τις χειρονομίες και τις δημόσιες δηλώσεις των παικτών, του προπονητή αλλά κυρίως των υπόλοιπων παραγόντων που διαχειρίζονται την εικόνα, και κυρίως των δημοσιογράφων και των πολιτικών, αναπαράγεται ο εθνοκεντρικός και ο εθνικιστικός λόγος. Γιατί οι ίδιοι οι ποδοσφαιριστές και οι προπονητές, λόγω και της ευρωπαϊκής παιδείας και νοοτροπίας τους, έχουν γενικά μετρημένη και προσγειωμένη στάση. Όμως οι αθλητικοί παρουσιαστές και οι δημοσιογράφοι και αναλυτές των αστικών-καθεστωτικών ΜΜΕ (εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων), αριστεροί, δεξιοί και προοδευτικοί – όλοι τους παράγουν την εθνικιστική ιδεολογία. Αυτό φάνηκε πολύ καθαρά με το ότι κανείς δεν άσκησε κριτική στην πρόκριση της ομάδας με ανύπαρκτο πέναλτι, γεγονός το οποίο στην θάφτηκε κυριολεκτικά.

Μέσα από τις δημόσιες αναμεταδόσεις τους στα ερτζιανά, στις τηλεοπτικές συχνότητες και ψηφιακές πλέον εκπομπές τους, οι λόγοι που αρθρώνονται είναι από μη ρεαλιστικοί εθνοκεντρικοί και σταδιακά έως σήμερα και εθνικιστικοί. Από το κομβικό 2004 (γιούρο και ολυμπιακοί) ξεκίνησε αυτή η προπαγάνδα και με τα χρόνια γινόταν όλο και πιο οργανωμένη, με αποκορύφωμα την πρόσφατη «νίκη» του «αντιπροσωπευτικού μας» συγκροτήματος έναντι της ομάδας των ιβοριανών. Ας μην ξεχνάμε εξάλλου ότι μετά τη νίκη του 2004, ελληναράδες πατριώτες (οι γνωστοί νεοναζί που απόκτησαν πρόσωπο στις μέρες μας) προπηλάκισαν και τραυμάτισαν σοβαρά (πολλοί νοσηλεύτηκαν σε κρίσιμη κατάσταση) αλβανούς στυγνά εκμεταλλευόμενους εργάτες-συνανθρώπους μας. Το τραγελαφικό της υπόθεσης; Οι άνθρωποι πανηγύριζαν μαζί με τους έλληνες για τη νίκης της εθνικής ομάδας στο γιούρο. Τα γεγονότα ρατσιστικής βίας εξαπλώθηκαν σε όλη τη χώρα, με αποτέλεσμα τον αποτρόπαιο φόνο με μαχαίρι ενός 20χρονου αλβανού, του Γκραμός Παλούσι, στη Ζάκυνθο. Στους ολυμπιακούς πάλι φωνάχτηκαν  πολλές φορές κοροϊδευτικά σχόλια και γιουχαΐσματα κατά ξένων αθλητών, ενώ η Φανή Χαλκιά δήλωσε: «Οι Έλληνες είναι γεννημένοι νικητές… Το αποδεικνύουμε αυτό εδώ και χιλιάδες χρόνια μπροστά σε όλο τον κόσμο», ενώ τα ίδια περίπου λόγια ακούστηκαν και μετά το παιχνίδι στη Βραζιλία.

Ο θρίαμβος του ιστορικού ψεύδους και του παραληρήματος, του μη ρεαλιστικού-ιδεοληπτικού λόγου: λίγο να γνωρίζεις ιστορία, ξέρεις ότι ούτε οι «έλληνες» ήταν πάντα ενωμένοι, αφού ο όρος έλληνας καθιερώθηκε σαν συλλογική αναπαράσταση στην πρόσφατη ιστορία και συχνά πολεμούσαν μεταξύ τους οι πόλεις-κράτη, όπως επίσης ότι δεν νικούσαν πάντα.  Το κλίμα αυτό πέρασε και στα σχολεία, όπου γονείς, αλλά και μαθητές, εμπόδισαν μετανάστες μαθητές να σηκώσουν την ελληνική σημαία, συμπεριφορά που δείχνει ότι οι έλληνες νιώθουν ως απειλή το να τους ξεπερνά ένας μετανάστης σε κάποιον τομέα.

Στο πρόσφατο γεγονός στο μουντιάλ, η προπαγάνδα ήταν πολύ πιο οργανωμένη και καλά προετοιμασμένη: οι γνωστοί μύθοι για το «αρχαιοελληνικό πνεύμα», η μυθολογία των θεών του Ολύμπου, η «πανουργία» του έλληνα που «πάντα τα καταφέρνει στα δύσκολα», το «επικό» ή ακόμα και «μυθολογικό» κατόρθωμα, «οι έλληνες πάντα νικούν», τα οποία παραπέμπουν στην «ανωτερότητα της φυλής», είναι κάποια από τα συμβολικά στοιχεία που επιστρατεύτηκαν για να γιορτάσουν τη «νίκη». Ο εθνικισμός όμως και ο φασισμός κολλάνε πανεύκολα (δηλαδή ευνοούνται) από κατωτερικά αισθήματα και συμπλέγματα που χαρακτηρίζουν έναν λαό, όπως τον ελληνικό. Τα οποία ευθύνονται και για τη γενικότερη συνωμοσιολογία που παίρνει συχνά διαστάσεις παροξυσμού: οι ξένοι που μας επιβουλεύονται, θέλουν το κακό μας, κάνουν προτεκτοράτο την ελλάδα ή, στην πιο ήπια μορφή του, μας ζηλεύουν για τις ωραίες παραλίες και τον ήλιο μας και θέλουν να αγοράσουν όλη τη χώρα… Όμως ένας κατωτερικός λαός μπορεί να γίνει πολύ επικίνδυνος για τους «άλλους», τους «διαφορετικούς», τους γείτονές του· και γενικά νιώθει ότι απειλείται από όποιους υποτίθεται ή και στην πραγματικότητα θέλουν να του μοιάσουν, να ενσωματωθούν ή να τον συναγωνιστούν σε οποιοδήποτε τομέα (οικονομικό, πολιτιστικό κλπ).

Ιδιαίτερα από το 2004, το όλο σκηνικό ενός παραληρηματικού εθνικού λόγου και ενός τελετουργικού παροξυσμού έπαιξε σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια του εδάφους στον κοινωνικό ιστό για την ανάπτυξη του γνωστού εθνικιστικού-νεοναζιστικού μορφώματος και την μετατροπή του σε κοινωνικό φαινόμενο-κίνημα. Ο εθνοκεντρικός μη ρεαλιστικός και συγκινησιακός λόγος που διαχύθηκε στην κοινωνία με την πρόσφατη «πρόκριση» στους «16» θα ενδυναμώσει ακόμη περισσότερο τις εθνικιστικές-φασιστικές τάσεις και διεργασίες στον ελλαδικό χώρο. Ήδη οι νεοναζί είναι στους δρόμους και πανηγυρίζουν με τις άγριες κραυγές τους και τις ακόμη πιο άγριες διαθέσεις τους.

4/7/2014

Δημήτρης Φασόλης


Τετάρτη, 25 Ιουνίου 2014

Κρίση και λαϊκή σοφία



Μέσα από την κρίση στην Ουκρανία, φάνηκε για άλλη μια φορά πως η αριστερά στις διάφορες αποχρώσεις της, από ρεφορμιστική έως και αντιεξουσιαστική, δεν έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει τις ιστορικές εξελίξεις και να αρθρώσει μια ανατρεπτική απάντηση.  Η ουκρανική κρίση λοιπόν μαίνεται εντεινόμενη, και κανείς δεν ξέρει αν και πότε θα χαθεί ο έλεγχος της ασταθούς κατάστασης, και αν οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί για σφαίρες επιρροής εξελιχθούν σε έναν γενικευμένο πόλεμο (παγκόσμιο, θερμοπυρηνικό;). Παράλληλα όμως φουντώνουν οι συζητήσεις και οι συνωμοσιολογίες για ξένο δάκτυλο πίσω από τα γεγονότα. Για άλλη μια φορά κάποιες μεγάλες δυνάμεις (Δύση, Ρωσία) βρίσκονται πίσω από τα γεγονότα. Κατευθύνουν τις άβουλες μάζες για τα δικά τους στρατηγικά σχέδια και συμφέροντα. Λες και οι άνθρωποι δεν έχουν ένα σωρό δίκαιους λόγους για να ξεσηκωθούν..
Στην πραγματικότητα οι άνθρωποι εξεγείρονται και απαιτούν μια πιο ελεύθερη και δίκαιη ζωή και κοινωνία. Επειδή όμως δεν έχουν ένα όραμα, ένα σχέδιο και μια θεωρία για τα πράγματα, οι δράσεις τους και οι πρωτοβουλίες τους ελέγχονται στη συνέχεια ή καθοδηγούνται έντεχνα και έμμεσα από τις εξουσίες. Οι εξουσίες δηλαδή παρεμβαίνουν πάνω στις ήδη εκδηλωμένες διαδικασίες και κινήσεις του κόσμου και δεν τις δημιουργούν οι ίδιες. Εκμεταλλεύονται τις αντιφάσεις και τις κρίσεις, με το κενό εξουσίας που αυτές επιφέρουν, με την ανικανότητά τους να αυτοοργανωθούν και να αυτοδιευθυνθούν, ώστε τελικά είναι αυτές (οι εκάστοτε εξουσίες) που επιβάλλονται. Με ποιον τρόπο; Είτε παίρνουν τον έλεγχο τα παλιά κέντρα εξουσίας, τα οποία συνήθως μασκαρεύονται και «αναμορφώνονται», υποσχόμενα αλλαγή. Είτε από τις εξελίξεις ευνοούνται νέες πιο στυγνές, αντιδημοκρατικές και ολοκληρωτικές ελίτ.
Η συνωμοσιολογία λοιπόν καλά κρατεί στον ελλαδικό χώρο. Το έλλειμμα που υπάρχει ωστόσο διογκώνεται από έναν ακόμη καθοριστικό παράγοντα: οι διάφορες ομάδες και κόμματα χρησιμοποιούν έναν παρωχημένο οικονομίστικο και εργατίστικο λόγο, χωρίς να προβάλλεται καθαρά και ξάστερα το επαναστατικό όραμα-πρόταγμα για μια αταξική κομμουνιστική κοινωνία. Ίσως διστάζουν γιατί υπολογίζουν ότι το όραμα αυτό στην πρόσφατη ιστορία εκφυλίστηκε, συκοφαντήθηκε, απέτυχε στην εφαρμογή του. Με αυτή της την στάση όμως, η αριστερά (με τις πολλές φαινομενικές εκφάνσεις της, αλλά με την ίδια λογική να τη διέπει) δείχνει ότι ούτε αυτή το πιστεύει πραγματικά. Τα περισσότερα κείμενα και δημόσιες ομιλίες ή παρεμβάσεις για την κρίση και το μνημόνιο είναι χωρίς ουσία: λαϊκισμός και συντήρηση. Σε καμιά περίπτωση αριστερά ή ριζοσπαστικά. Απευθύνονται μάλιστα στον κόσμο με ένα ύφος πατερναλιστικό και δασκαλίστικο, σαν να ήταν ανίκανος να σκεφτεί και να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω του.
Κάτι τέτοιο όμως δεν ισχύει. Οι άνθρωποι γενικά κατανοούν τις άνισες και εκμεταλλευτικές σχέσεις που υπάρχουν στην κοινωνία. Τις αποδέχονται όμως σαν κάτι αναγκαίο και αναπόφευκτο. Σαν το λιγότερο κακό, ενώ φοβούνται και δυσπιστούν απέναντι στα μεγάλα λόγια. Και καλά κάνουν γιατί συνήθως δεν έχουν ουσιαστικό περιεχόμενο αλλά είναι μόνο άδεια λόγια. Δεν βλέπουν ότι μπορεί να αλλάξει η κοινωνία και η πραγματικότητα. Δεν πιστεύουν στις δικές τους δημιουργικές δυνάμεις. Οι άνθρωποι δεν αγωνίζονται για να βελτιώσουν τη ζωή τους, αν αυτό το βλέπουν ως μοναδικό κίνητρο, ως κάτι ξεκομμένο από το γενικότερο νόημα για τη ζωή τους και τις εμπειρίες τους. Στη δράση και στη σκέψη των «απλών», καθημερινών ανθρώπων, των καταπιεσμένων, υπάρχει ως υπόβαθρο, αν και ανοργάνωτη και εν σπέρματι, μια λαϊκή σοφία.
Η επανάσταση είναι κάτι το πολύ δύσκολο γιατί είναι το μεγαλύτερο ξεβόλεμα που υπάρχει για τον άνθρωπο. Ας το σκεφτούμε. Αυτός είναι ένας επαρκής λόγος για το ότι δεν έχει γίνει μέχρι τώρα μια γνήσια επανάσταση. Αυτό θα σήμαινε ότι ο άνθρωπος αλλάζει ριζικά και σε βάθος, εσωτερικά αλλά και στις σχέσεις του με τους συνανθρώπους του. Και από την άλλη, μιλάμε για επανάσταση, κομμουνισμό, αναρχία. Πιστεύουμε ότι μπορούν γα πραγματοποιηθούν, ώστε να πείσουμε και άλλους ανθρώπους; Και τι σημαίνουν ακριβώς όλες ετούτες οι έννοιες; Μπορούν να συνειδητοποιήσουν οι άνθρωποι ότι με τον καπιταλισμό και οποιοδήποτε άλλο ταξικό σύστημα, με όποια εξουσία, θα βιώνουν την αδικία, την ανισότητα, την ανελευθερία, τον πόλεμο και την καταστροφή; Άσχετα αν αρχικά ζουν ένα στάδιο σχετικής ευημερίας και σταθερότητας-ανάπτυξης;
Και ποια θα είναι τα στοιχεία για τη μετάβαση σε μια τέτοια κοινωνία; Χρειάζονται οι «χαρισματικές» προσωπικότητες; Και εφόσον μιλάμε για άλλες αξίες, θα στηρίζονται οι άνθρωποι στην αμοιβαία εμπιστοσύνη στον άλλο; Αν όχι, τότε χρειάζεται πολλή δουλειά για να επινοήσουμε τρόπους ελέγχου των αντιπροσώπων και όσων αναλαμβάνουν υπεύθυνες λειτουργίες. Η ανακλητότητα είναι ένας τέτοιος τρόπος, αλλά για να λειτουργήσει είναι απαραίτητη η αποτίμηση, η ανατροφοδότηση, η διαρκής ενημέρωση πάνω σε όλα τα ζητήματα. Οι πολίτες δηλαδή θα πρέπει να είναι όσο γίνεται πιο μορφωμένοι. Δεν σημαίνει αυτό ότι όλοι μπορούν να γνωρίζουν τα πάντα ή να είναι ειδικοί σε όλους τους τομείς, γιατί αυτό θα ήταν έκπτωση και πτώχευση της γνώσης. Όμως όσο πιο ενημερωμένοι είναι τόσο πιο ενεργοί και ικανοί στον έλεγχο και στην αυτοδιεύθυνση της ζωής τους.
Συνεχίζοντας τον προβληματισμό μας, αναρωτιόμαστε πώς μπορεί να αλλάξει ο εγωιστής αστός, δηλαδή ο σύγχρονος άνθρωπος του «έχειν», και όχι του «είναι», ώστε να αποκτήσει κοινωνική συνείδηση; Πώς μπορεί να αποκοπεί από το ατομικό συμφέρον, έτσι ώστε να νιώθει οικεία με το γενικό καλό και να το προωθεί στην καθημερινότητά του; Εδώ τι ρόλο παίζει η παιδεία, η πνευματική και ψυχική καλλιέργεια; Ή μήπως πρέπει να δούμε πιο απλά τα πράγματα; Δηλαδή μήπως αν φτάσουν στο αμήν οι άνθρωποι με το παλιό σύστημα τελικά θελήσουν να δοκιμάσουν, να πειραματιστούν, με κάτι νέο; Αυτό το «να το δούμε και το άλλο (κόμμα, κομματίδιο, πολιτική περσόνα κλπ.», που ακούς συχνά από τα χείλη πολλών ανθρώπων, να μεταλλαχτεί στο να δούμε και το άλλο κοινωνικό μοντέλο ή πρόταγμα; Και τελικά να δουν σαν το λιγότερο κακό όχι το υπάρχον (όπως κάνουν συνήθως), αλλά να δουν την κοινωνική ανατροπή ως το μίνιμουμ, το μόνο ρεαλιστικό και λιγότερο κακό, το πραγματικά ωφέλιμο. Με άλλα λόγια, να δουν καθαρά ως λογικό και εφικτό το να παραμερίσουν τα ιδιωτικά μικροσυμφέροντα και να «συμβιβαστούν» με μια αμεσοδημοκρατική αυτοοργανωμένη κοινωνία ως τη μόνη λύση των κοινωνικών προβλημάτων και αδικιών; Για να απαλλαχτούν από το διαρκές αδιέξοδο των ταξικών ανισοτήτων και αντιθέσεων-αντιφάσεων, το οποίο καταστρέφει ολόκληρες κοινωνίες και πολιτισμούς αλλά και πολλές ατομικές υπάρξεις και ζωές;
Ίσως να έρθει με αυτόν τον τρόπο η νέα ανθρώπινη κατάσταση και τάξη πραγμάτων, όταν οι άνθρωποι αναγκαστούν (ή ξυπνήσουν) από τις κρίσιμες και πιεστικές περιστάσεις και επιλέξουν αυτό που πραγματικά του συμφέρει και τους απελευθερώνει. Τότε θα πρόκειται για μια συνειδητή επαναστατική πράξη-στάση, επιβεβαίωση και αναβάθμιση της κοινής λογικής (της λαϊκής σοφίας) και τελικά πραγμάτωση του κοινού καλού (δηλαδή της κοινωνικής συνείδησης).    
21/6/2014
Δημήτρης Φασόλης    

Πέμπτη, 12 Ιουνίου 2014

Ελευθερία, δημοκρατία, σοσιαλισμός, ίσον Ευρώπη



Οι ιδέες, ως προϊόντα της ανθρώπινης διάνοιας αλλά και της ίδιας της ζωής (των διεργασιών που λαμβάνουν χώρα στη φύση αλλά και στην κοινωνία, στην οικονομία και στην παραγωγική διαδικασία), δεν δημιουργούνται-παράγονται στο πουθενά. Αντίθετα, αναπτύσσονται και ευδοκιμούν σε ένα συγκεκριμένο ανθρωπολογικό, πολιτισμικό και γεωγραφικό χώρο. Ως ιδέες ή έννοιες νοούνται όλα τα πράγματα που μπορεί να αντιληφθεί και να σημασιοδοτήσει ο άνθρωπος, οι διάφοροι πολιτισμοί και κοινωνίες. 

Έτσι, οι ιδέες της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας του πολίτη, των ατομικών δικαιωμάτων καλλιεργήθηκαν συστηματικά και σε πιο ολοκληρωμένες μορφές στην αρχαία Αθήνα και αργότερα στη Ρώμη. Ενώ στη σύγχρονη εποχή οι αναπτυγμένες δυτικές κοινωνίες πήραν τη σκυτάλη και εξέλιξαν-καλλιέργησαν περαιτέρω τις ιδέες αυτές. Παράλληλα λοιπόν με αυτές τις ιδέες αναπτύχθηκε και η έννοια της Δύσης, του δυτικού πολιτισμού και τελικά (αναγκαία και αναπόφευκτα) η ιδέα της Ευρώπης. 

Όταν μιλάμε για Ευρώπη εννοούμε παράλληλα τόσο τον γεωγραφικό χώρο όσο και τους εκάστοτε πολιτισμούς, κοινωνίες, πολιτικά συστήματα και συστήματα σκέψης, τους ανθρώπους με τα έργα τους σε κάθε εποχή, τα υλικά και πνευματικά επιτεύγματά τους. Όπως επίσης εννοούμε τις κοινωνικές διεργασίες, τις αλλαγές και ανατροπές, τις κρίσεις, τα κοινωνικά κινήματα και αγώνες, τις επαναστάσεις και εξεγέρσεις των καταπιεσμένων. Συνεπώς η έννοια του γεωγραφικού χώρου Ευρώπη ταυτίζεται με την έννοια της Ευρώπης ως ταυτότητα πολιτική, πολιτισμική, ιστορική. Αν παραστήσουμε σχηματικά τις έννοιες ως κύκλους μπορούμε να εξεικονίσουμε αυτήν την ταύτιση ως ομόκεντρους ταυτοπλατείς κύκλους που συμβολίζουν τις παραπάνω έννοιες. 

Οι ιδέες της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης, της ισότητας, του ορθού λόγου, της φιλοσοφίας έχουν ως εγγενή ιδιότητά τους την ανάπτυξη, την εξάπλωση και διεύρυνση. Έτσι, από την Αθήνα και τη Ρώμη καταλήγουμε στην Ευρώπη, που εκλαμβάνεται ως κοινός τόπος και κοινή μοίρα-ιστορική πορεία από τους ίδιους τους λαούς και τους διανοούμενους. Η ιδέα του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, η ιδέα της αναρχίας, οι εργατικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις γεννήθηκαν στην Ευρώπη και έδωσαν τα φώτα και στον υπόλοιπο κόσμο. Το ίδιο τα ανθρώπινα και ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες. Η Ευρώπη είναι η μήτρα για την ανάπτυξη αυτών των ιδεών και την ολοένα επικαιροποιημένη εξέλιξη και ολοκλήρωσή τους.

Η ιδέα της ελευθερίας χρειάζεται το έδαφος της οικουμενικότητας για να καρπίσει και να ανθήσει. Αυτήν την οικουμενικότητα – τον διεθνισμό – αντιπροσωπεύει η Ευρώπη. Όπως οι διάφορες επιμέρους μορφές της ελευθερίας είναι απαραίτητες ως μικρότερες σφαίρες-χώροι για να σχηματίσουν τον ευρύτερο και πιο αφαιρετικό χώρο της γενικής ελευθερίας, έτσι και η Ευρώπη είναι ο γεωγραφικός-πολιτικός χώρος (ιδέα-έννοια) που εμπεριέχει όλες τις κατακτήσεις των λαών των επιμέρους χωρών και την πνευματική-πολιτισμική τους κληρονομιά, τους αγώνες και οράματα για έναν καλύτερο κόσμο. Το να απομακρυνθεί μια χώρα και ένας λαός από την Ευρώπη είναι σαν να πηγαίνει πίσω στον χρόνο και την ιστορία. Χάνει τον προσανατολισμό του, έχει δυσοίωνο μέλλον. Φτωχαίνει και αποκόβεται από την ιδέα της οικουμενικότητας και του διεθνισμού που είναι απαραίτητη για την ολοκλήρωση-πραγμάτωση της ελευθερίας, της ισότητας και δικαιοσύνης στον κόσμο. 

Τίθεται έτσι το ερώτημα με ποιους θα πάει; Σε ποιους θα απευθυνθεί για αλληλεγγύη; Στα καθεστώτα της Λατινικής Αμερικής, τα οποία ούτως ή άλλως έχουν σημαντικά προβλήματα και είναι εκτός πνεύματος του δυτικού πολιτισμού (αυταρχικά και ολοκληρωτικά, έστω και με σοσιαλίζον προσωπείο) ή στα θεοκρατικά καθεστώτα της Ανατολής; Ή μήπως είναι καλύτερη η Ρωσία, η αποθέωση του ολοκληρωτισμού; όπου πρώην στελέχη των μυστικών υπηρεσιών κυβερνούν με την υποστήριξη ακραίων εθνικιστικών-φασιστικών και παρακρατικών μηχανισμών; Παρόλα αυτά, στην εποχή της κρίσης το παράλογο τείνει να κυριαρχήσει. Οι φασίστες βρίζουν τους άλλους φασίστες, ενώ την ίδια στιγμή παρουσιάζονται ως δημοκράτες και ειρηνιστές. Έτσι, ο Γιανούκοβιτς και ο Πούτιν βρίζουν τους αντιπάλους τους φασίστες. Λόγω αυτής της σύγχυσης χάνεται η ουσία της εξέγερσης του ουκρανικού λαού ενάντια σε έναν φαύλο δικτάτορα, ενώ το αίτημα για ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη, για κατάργηση των προνομίων το εκμεταλλεύονται οι επιτήδειοι, εν προκειμένω οι ακροδεξιοί. Όμως αυτό δε σημαίνει ότι έχει κριθεί το αποτέλεσμα και ότι η πλειονότητα των ανθρώπων τους υποστηρίζει. Το αντίθετο μάλλον: ο κόσμος αμφισβητεί την κυβέρνηση και τους πολιτικούς και είναι έτοιμος να ξαναβγεί στους δρόμους. Εκτός αν ο Πούτιν ή άλλοι εξουσιομανείς παράφρονες το πάνε για παγκόσμιο πόλεμο, μην αντέχοντας την προοπτική να χάσουν το θρόνο και τα προνόμιά τους.  
    
Η ελευθερία του ατόμου, η ελευθερία της σκέψης και της πεποίθησης-άποψης, αλλά και η ενότητα της κοσμικής δημιουργίας, από τον μικρόκοσμο στον μεγάκοσμο και από την ανόργανη ύλη στην οργανική, ενότητα ανάμεσα σε όλα τα φυτικά και ζωτικά είδη και φυσικά ανάμεσα σε όλους τους ανθρώπους όπου γης, είναι μέσα στις διανοητικές και αξιακές οικουμενικές παραδόσεις της Ευρώπης. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Σοπενχάουερ: η φιλοσοφική του θεώρηση για τον Κόσμο ως Βούληση αποκαλύπτει ακριβώς αυτή την ενότητα των πάντων, σαν ένα κοσμικό ποτάμι στο οποίο οτιδήποτε (συν-) υπάρχει και αλληλεπιδρά και αλληλεξαρτάται από όλα τα άλλα. «Είμαστε όλοι τμήμα μια δύναμης», έλεγε, εννοώντας τη Βούληση, και μόνο στην εικόνα του κόσμου όπως εμφανίζεται (ως «Παράσταση») και η οποία είναι ψευδής σε σχέση με την πραγματικότητα, νομίζουμε ότι είμαστε ξεχωριστά άτομα. 

Σύμφωνα με τον Σοπενχάουερ:
«Όταν βλάπτουμε τους άλλους είναι σαν να αυτοτραυματιζόμαστε, γιατί καταστρέφουμε ένα μέρος της ζωτικής δύναμης που μας ενώνει όλους… Όταν βλάπτουμε ένα άλλο πρόσωπο είναι σαν ένα φίδι που δαγκώνει την ουρά του… Αν το καταλάβω ορθά, θα δω ότι οι άλλοι δεν είναι εξωτερικοί σε σχέση με εμένα… Ενδιαφέρομαι για το τι συμβαίνει σε εσάς επειδή κατά κάποιο τρόπο ανήκετε σε αυτό που όλοι μας ανήκουμε: στον Κόσμο ως Βούληση»…  

Κακά τα ψέματα. Ας παραδεχθούμε ότι η Ευρώπη είναι η πατρίδα μας, είναι ο μόνος τόπος που εξασφαλίζει στοιχειωδώς αξιοπρεπή ζωή για τους πολίτες της με τις στοιχειώδης ελευθερίες. Η μόνη προοπτική για κοινωνική αλλαγή και ολοκλήρωση των σοσιαλιστικών-κομμουνιστικών-αναρχικών προταγμάτων και οραμάτων είναι η κοινή πορεία και αλληλεξάρτηση των λαών της Ευρώπης. Η οποία εδώ νοείται όχι ως καπιταλιστικός μηχανισμός αλλά ως οικουμενική-διεθνιστική ιδέα-χώρος συνύπαρξης και ανοχής της διαφορετικότητας. Ως κοινότητα όπου έχουν περισσότερη αξία και σημασία τα κοινά, αυτά που ενώνουν τους λαούς και όχι αυτά που τους χωρίζουν, οι διαφορές τους. Ιστορικά δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. Η Ευρώπη αναδύθηκε και αναπτύχθηκε ως «υποδοχέας» των ιδεών της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του διεθνισμού, του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, της οικουμενικής αξίας-ιδέας της ανθρώπινης απελευθέρωσης-χειραφέτησης. Οι ιδέες αυτές δεν θα υπήρχαν χωρίς την Ευρώπη και η Ευρώπη δεν θα υπήρχε χωρίς αυτές, τουλάχιστον στο υπάρχον νόημά της.  

Συνεπώς, η υπεράσπιση της ιδέας της Ευρώπης είναι σήμερα περισσότερο επιτακτική από ποτέ, διότι απειλείται σοβαρά από τα μαύρα σύννεφα του φασισμού-ρατσισμού που ολοένα πυκνώνουν (και οι μεγαλύτεροι πρέπει να θυμηθούν και να πουν στους νεότερους ότι αν έρθουν στην εξουσία οι δυνάμεις του ολοκληρωτισμού, ακόμη και με εκλογές, τότε αυτές θα είναι οι τελευταίες ή, αν και όποτε γίνονται, θα είναι πλήρως ελεγχόμενες). Η Ευρώπη πρέπει να αντισταθεί, να σηκώσει κεφάλι κα ινα επαναστατήσει: να επέλθει η κάθαρση από τον φασισμό, όπως επίσης από τον οικονομισμό, την τεχνοκρατική πολιτική, τη γραφειοκρατία και την καπιταλιστική εξουσία. Για να γίνει πραγματικά Ελεύθερη Ευρώπη των λαών. 

12/6/2014 

Δημήτρης Φασόλης