Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ
"Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ"
ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Mandela - Free Spirit

Mandela - Free Spirit

Σάββατο, 15 Μαρτίου 2014

Η επιθυμία για ελευθερία και η αντιστραμμένη της τάση (επιθυμία) για ανελευθερία



Σε έναν κόσμο που παλαντζάρει, καθώς τα θεμέλιά του τρίζουν επικίνδυνα και υποχωρούν (καταρρέουν), δύο αντίθετες τάσεις του ανθρώπου φαίνεται να συγκρούονται αμείλικτα: η επιθυμία για ελευθερία και η επιθυμία για ανελευθερία (ως αντεστραμμένες ή κατοπτρικές εικόνες η μια της άλλης). Η δεύτερη φαίνεται μάλιστα να κυριαρχεί, προς το παρόν. Ίσως τελικά ο άνθρωπος νιώθει περισσότερο ασφάλεια και άνεση όταν είναι περιορισμένος ή δεμένος με αλυσίδες και φραγμούς κάθε είδους. Δεν είναι τυχαίο ότι, ιστορικά, «εύκολα» η επιθυμία του ανθρώπου για ελευθερία και δικαιοσύνη (μέσα από μεγαλειώδεις αγώνες, που συχνά συντάρασσαν την ιστορία και άλλαζαν τον ρου της) μεταστρεφόταν σε επιθυμία για ανελευθερία, για υποταγή στον ολοκληρωτισμό. Με πιο πρόσφατα παραδείγματα τον ιταλικό και γερμανικό λαό, που μετά από ένα ισχυρό κομμουνιστικό-επαναστατικό κίνημα, με πρωτοπόρες ιδέες και επιτεύγματα, ασπάστηκε και υποστήριξε με φανατισμό και μαζικά τον φασισμό και τον ναζισμό, αντίστοιχα.

Είναι σαν η ματαίωση του αγώνα για ελευθερία και ανθρωπιά, για αξιοπρέπεια, αδελφοσύνη, ισότητα και δικαιοσύνη να έχει ως αντίθετο ισοδύναμό της την επιθυμία για σκλαβιά, δογματισμό, μίσος, φανατισμό, φόβο, ηθική κατάπτωση, απανθρωπιά. Λες και η ιστορία εκδικείται τους ανθρώπους που για άλλη μια φορά δεν κατάφεραν να καταλάβουν και να πραγματώσουν το βαθύτερο νόημά της: την ελευθερία και την πανανθρώπινη-οικουμενική ισότητα-ενότητα. Μήπως όμως και η ματαίωση της ελευθερίας, η επιθυμία της ανελευθερίας, είναι τελικά καλυμμένος πόθος και νοσταλγία για ελευθερία, ως άρνηση της τελευταίας, που όμως μέσα της σιγοκαίει και προετοιμάζεται και πάλι να θεριέψει η επιθυμία για πραγματική ελευθερία; Αυτό εξάλλου δείχνει και το γεγονός ότι σε σκοτεινές περιόδους ανελευθερίας και δουλείας της ανθρωπότητας, τόσο στο απώτατο παρελθόν όσο και στη σύγχρονη ιστορία, πάντα αναπτυσσόταν και το αντίπαλο δέος, η επαναστατική και απελευθερωτική δράση ανθρώπων με ελεύθερο μυαλό και συνειδήσεις. Δράση που γιγαντωνόταν, αγκάλιαζε μεγάλο μέρος της κοινωνίας και τελικά άλλαζε την ιστορία.

Πώς όμως διατηρείται η εξουσία στις διάφορες εκδοχές της; Γιατί τα διάφορα εξουσιαστικά, ακόμη και αυταρχικά, καθεστώτα είναι ανθεκτικά στον χρόνο, παρόλο που είναι μισητά από τον περισσότερο κόσμο; Ένας βασικός λόγος είναι ότι η εξουσία έχει αποκτήσει τεράστια εμπειρία μετά από χιλιάδες χρόνια παράδοσης ιεραρχικών, καταπιεστικών και εκμεταλλευτικών συστημάτων. Επίσης έχει συσσωρεύσει τεράστια γνώση, αφού ελέγχει την επιστήμη αλλά και τη λαϊκή σοφία προς όφελός της. Πολύ περισσότερο σήμερα που ελέγχει την τεχνολογία, η οποία έχει πάρει μεταφυσικές σχεδόν διαστάσεις και ιδιότητες. Έχοντας αυτήν την γνώση και εμπειρία στο να ελέγχει και να χειραγωγεί τις μάζες, η εξουσία διαχρονικά εκσυγχρονίζεται και αλλάζει προσωπεία: αυταρχικά και συντηρητικά ή προοδευτικά και φιλελεύθερα-δημοκρατικά, παλιά και νέα. Στην ουσία όμως παραμένει το ίδιο ψυχρή, απάνθρωπη και καταπιεστική. Καταφέρνει όμως να ξεγελά τους ανθρώπους, ακριβώς με το να αλλάζει προσωπείο, όταν το παλιό έχει πια γίνει παρωχημένο, έχει ξεφτίσει, και όχι μόνο δεν πείθει κανένα αλλά γίνεται συνάμα αποκρουστικό και μισητό. Γι’ αυτό και πρέπει να αλλαχτεί.

Και ενώ ο κόσμος βρίζει τους ηγέτες και τους πολιτικούς ή οικονομικούς παράγοντες, τους γνωρίζει καλά και ξέρει τα παιχνίδια τους, εντούτοις, κάθε φορά που η εξουσία ρετουσάρεται και προβάλλεται ανανεωμένη, οι άνθρωποι στέργουν τους νέους ηγέτες, τα «νέα πρόσωπα», εναποθέτουν τις ελπίδες τους σε αυτούς. Είναι φαίνεται εγγενής στους ανθρώπους η τάση να δείχνουν εμπιστοσύνη, να εξαρτώνται από τους εκάστοτε ηγέτες. Και αυτοί από τη μεριά τους κατέχουν πολύ καλά την τεχνική χειραγώγησης και εξαπάτησης. Ολοένα λοιπόν εμφανίζονται νέα πρόσωπα στην πολιτική σκηνή και εναλλάσσονται στην κυβέρνηση μιας χώρας: άλλοτε με ιδιότητα φιλολαϊκή, παιδιά του λαού, λαοπλάνοι, άλλοτε ως τεχνοκράτες, ψυχροί, χωρίς ιδεολογία, άλλοτε σαν αυταρχικοί πατερούληδες ή στυγνοί δικτάτορες. Έτσι λοιπόν, κάθε φορά που οι άνθρωποι κάνουν ένα θαρραλέο βήμα, εξεγείρονται, ανατρέπουν εξουσίες, την επόμενη ακριβώς στιγμή σταματούν και πισωγυρίζουν: ένα δυνατό αίσθημα τους κυριεύει. Και το αίσθημα αυτό δεν είναι άλλο από τον φόβο μπροστά στην ελευθερία. Πώς θα συνεχίσουν το άλμα τους, πώς θα κάνουν και άλλα άλματα να ζήσουν συνειδητά ελεύθερα, χωρίς καταπίεση, εκμετάλλευση, αρχηγούς, ιεραρχία; Και μπροστά στον τρόμο του αβέβαιου και του καινούριου ψάχνουν ξανά απεγνωσμένα για ένα στήριγμα. Θα υποκλιθούν στους νέους ηγέτες, στους «αγωνιστές» που αναδείχθηκαν στην προηγούμενη φάση της εξέγερσης. Θα υποστηρίξουν τη νέα εξουσία, κυβέρνηση κλπ.

Ως πότε άραγε οι άνθρωποι θα είναι τόσο αφελείς και ευκολόπιστοι; Και πόσα πρόσωπα έχει άραγε η εξουσία ως εφεδρεία; Θα εξαντληθούν κάποτε οι καβάντζες της; Μήπως τελειώνουν οσονούπω οι εναλλακτικές της, τα κρυφά χαρτιά της; Πάντως τα παραδείγματα πληθαίνουν όπου οι άνθρωποι θέλουν να απελευθερωθούν, να απαλλαγούν από τους εξουσιαστές που τους στερούν τη ζωή και το μέλλον, το δικό τους και των παιδιών τους. Το προσωπείο της εξουσίας έχει φθαρεί ανεπανόρθωτα και έχει χάσει σε σημαντικό βαθμό την ικανότητά του να ξεγελά και να πείθει.  

Έτσι, στην Ουκρανία και στη Βενεζουέλα, πιο πριν στην Τουρκία, στη Βραζιλία, στην Ταϋλάνδη, σε όλη τη γη, οι άνθρωποι αγωνίζονται για την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματά τους, για την ελευθερία τους, για δικαιοσύνη, επιτέλους. Λένε ότι δεν πάει άλλο με τους εξουσιαστές, τους πλούσιους, τους πολιτικούς που το μόνο που τους νοιάζει είναι η εξουσία, η περιουσία και τα προνόμιά τους. Ολόκληρος ο πλανήτης βρίσκεται σε αναταραχή, κοινωνική και φυσική (κλιματική αλλαγή, φυσικές καταστροφές, ασυνήθιστα καιρικά φαινόμενα). Η ιστορία βρυχάται και ξερνάει από τα σωθικά της τη φωτιά και το πνεύμα της ελευθερίας, της αυτοπραγμάτωσης, της μη αλλοτρίωσης του ανθρώπου, της ακέραιης, ουσιαστικής και όχι ακυρωμένης ύπαρξης. Φυσικά κι εδώ παραμονεύουν «νέοι» και παλιότεροι ηγέτες και κόμματα που σφετερίζονται την έννοια του καινούριου, του ριζοσπαστικού, της ανανέωσης. Οι δε φασίστες παραμονεύουν διεθνώς, παρεμβαίνουν και προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τέτοιες ρευστές καταστάσεις, για να καταλάβουν την εξουσία σε παγκόσμιο επίπεδο, πραγματοποιώντας έτσι το προσεχτικά οργανωμένο σχέδιό τους.

Οι άνθρωποι λοιπόν πρέπει να γυρίσουν την πλάτη στο παλιό, στα σκουπίδια του εξουσιαστικού πολιτισμού της υποκρισίας και να πιστέψουν στον εαυτό τους, στις ικανότητές τους. Να φανταστούν ότι μπορούν να αυτό-κυβερνηθούν, να αυτό-οργανωθούν και να αυτό-διευθυνθούν, να φανταστούν (και να πιστέψουν) ότι μπορούν να ζήσουν ελεύθερα χωρίς καταναγκασμούς, εξουσία, καταπίεση, ιεραρχία, διαχωρισμούς κάθε είδους[1]. Αυτή η φαντασία, εμπεριέχει κάτι το «μαγικό», που όμως οι άνθρωποι κατέχουν και ασκούν από την προϊστορία κιόλας, ως στοιχείο της καθημερινότητάς τους. Αυτό υποστηρίζει ο Έρνστ Φίσερ, αναλύοντας τη μαγεία ως συλλογική διαδικασία και ως προϊόν της κοινωνικής εργασίας. Την ικανότητα δηλαδή του ανθρώπου να φαντάζεται μια μορφή, και έπειτα να παρεμβαίνει στη φύση, να την αλλάζει σύμφωνα με την ατομική και συλλογική βούλησή του και πνευματική του δύναμη, με βάση αυτό που έχει σχεδιάσει εκ των προτέρων.  Αυτή τη δημιουργική δύναμη πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι κατέχουν οι άνθρωποι, να την ξαναβρούν μέσα τους, να την ανασύρουν και να την κάνουν πράξη και επαναστατική δύναμη.








[1] Αυτή την νέα επαναστατική κατάσταση, τον πολιτισμό της απόλυτης, και άρα οικουμενικής, ελευθερίας, ισότητας, ενότητας, δικαιοσύνης, αλληλεγγύης, ο Χέγκελ, κατά τη γνώμη μου, την περιγράφει ως εδραίωση του λόγου, της αλήθειας, του πνεύματος και ως ταύτισή τους με την πραγματικότητα, σε μια άρρηκτη ενότητα. Ώστε να προκύψει έτσι ένας πανανθρώπινος οικουμενικός πολιτισμός του πνεύματος. Υποστηρίζει λοιπόν ότι για να συστοιχηθεί η θεωρία με την πράξη, το πνεύμα με την ύλη, να εδραιωθεί με άλλα λόγια η ελευθερία που ουσιαστικά είναι ένα υποκείμενο λογικό και άπειρο, μια ενιαία ολότητα και όχι αλλοτριωμένο και πεπερασμένο-κατακερματισμένο, είναι αναγκαία η βία. Διότι πρόκειται για μια εντελώς πρωτόγνωρη και ανοίκεια (παράδοξη) διαδικασία: είναι η πράξη που συντονίζει τη λογική και το πνεύμα με την πραγματικότητα. Όπου η λογική προσδιορίζει και καθορίζει την πραγματικότητα, δηλαδή η πραγματικότητα λογικοποιείται, και ταυτόχρονα η λογική και το πνεύμα πραγματώνεται μέσω της ύλης, της φύσης και της κοινωνικής πραγματικότητας.  

Δημήτρης Φασόλης 

15/3/2014


Τρίτη, 28 Ιανουαρίου 2014

Ύλη και δομή



Ο άνθρωπος λοιπόν φαίνεται ότι εκλαμβάνει πρωταρχικά τη μορφή (δομή) των πραγμάτων και αυτή κατανοεί-νοηματοδοτεί. Προηγείται η μορφή-δομή της ύλης: όπως ο αγγειοπλάστης, πρώτα φτιάχνει τη μορφή, τη φαντάζεται στον νου του, τη διανοείται, και μετά χύνει την άμορφη μάζα-ύλη-περιεχόμενο (Φίσερ, 149-54). Τα επιμέρους όμως συστατικά στοιχεία, τα υλικά άτομα δεν παίζουν κανέναν ρόλο;

Ο Φίσερ[1] ισχυρίζεται το αντίθετο: από την άλλη όμως, και τα άτομα, τα υλικά συστατικά στοιχεία, οι θεμελιώδεις ουσίες-οντότητες, έχουν περιεχόμενο, συγκεκριμένες ιδιότητες, «χωρικές ανάγκες» που δημιουργούνται από τις εν λόγω ιδιότητες, την ενέργειά τους, την ηλεκτρική τους πόλωση-φορτίο κ.ά. θα μπορούσαμε να πούμε ότι συνιστούν μια βαθιά δομή ή βαθύτερη από τη δομή σύμπλεξής τους (τους δεσμούς και τη διάταξη στον χώρο). Και λόγω αυτών των ιδιοτήτων, αλληλεπδρούν με ορισμένο τρόπο και ευνοούν ορισμένες δομές-σχέσεις μεταξύ τους. Οι σχέσεις όμως και οι δομές αυτές, οι ιδιότητες, δεν είναι στατικές και σταθερές, αλλάζουν συνεχώς, καθώς οι συνθήκες του περιβάλλοντος αλλάζουν, αλλάζει η ενέργεια, το φορτίο, η κίνησή τους. Ενώ οι προϋπάρχουσες ιδιότητές τους ευνοούν ορισμένες κινήσεις και συμπεριφορές, υπό ορισμένες συνθήκες, και όχι άλλες. Τελικά η δομή-μορφή δεν είναι μια αυθύπαρκτη προϋπάρχουσα ιδέα, αλλά προκύπτει άμεσα και σε συνάρτηση με τις ιδιότητες των ατόμων και τις μεταξύ τους υλικές ιδιότητες και από τις αλληλεπιδράσεις που αυτές προκαλούν ανάμεσα στα άτομα.

Οι ιδιότητες αυτές εξαρτώνται πάλι από την ενέργεια, τις σχέσεις (που θα μπορούσαμε να τα δούμε ως ανταλλαγή πληροφορίας) μεταξύ των στοιχειωδών-θεμελιωδών σωματιδίων (κουάρκ-ηλεκτρόνια) που συναποτελούν τα άτομα, τα συστατικά τους δηλαδή στοιχεία. Η ίδια η συμμετρία που συναντάμε σε ορισμένες δομές (όπως οι κρύσταλλοι) εξαρτάται από τις ιδιότητες της ύλης: υπάρχουν 32 συμμετρικές τάξεις (κρύσταλλοι), οι οποίες συνδέονται στενά με τη δομή του ατόμου (ό.π.: 155). Επομένως, θα υποθέταμε ότι και το άτομο είναι μια δομή-μορφή = βαθιά δομή που απλώνεται-ξεδιπλώνεται στον χώρο-χρόνο μέσα από τις ιδιότητές του, οι οποίες μεταβιβάζονται-διαχέονται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις που προκαλούν με άλλα άτομα, αλληλεπιδράσεις όχι τυχαίες (αν και με μια ορισμένη γκάμα δυνατοτήτων-επιλογών-πιθανών καταστάσεων) αλλά προ-καθορισμένες ενδεχομενικά-πιθανοκρατικά που τελικά παίρνουν κάποια συγκεκριμένη μορφή-δομή ανάλογα με τις συνθήκες.

Το να περάσουμε τώρα στην κοινωνία και τους ανθρώπους είναι δύσκολο, διότι προκύπτει ο κίνδυνος της απλούστευσης-αναγωγισμού, αλλά αναγκαίο: ποια είναι εκείνα να βασικά υλικά, τα στοιχειώδη συστατικά («σωματίδια»), και πώς θα αναδιαταχθούν στον χωροχρόνο σε μια νέα δομή-μορφή (και ποια είναι αυτή η δομή) που θα είναι η νέα επαναστατική-αναρχική κοινωνία; Ο Έρνστ Φίσερ, από μια μαρξιστική σκοπιά, μας λέει ότι τα συστατικά στοιχεία σε μια κοινωνία είναι οι παραγωγικές δυνάμεις που αλλάζουν και έτσι επιβάλλουν την αλλαγή της δομής, τις παραγωγικές-οικονομικές και τελικά τις κοινωνικές σχέσεις. Παράλληλα όμως δέχεται ότι και το εποικοδόμημα, δηλαδή ο πολιτισμός, οι αξίες, οι ιδεολογίες επηρεάζουν, συχνά καθοριστικά, τη δομή. Συνεπώς μπορούμε να πούμε ότι και αυτοί οι παράγοντες αποτελούν συστατικά στοιχεία που στην αλληλεπίδρασή τους, είτε τα ήδη υπάρχοντα είτε και νέα που εμφανίζονται ιστορικά, δημιουργούν νέες δομές-μορφές στη θέση των προηγούμενων που διαλύονται και εξαφανίζονται. Ποια είναι λοιπόν αυτά τα προϋπάρχοντα στοιχεία (αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου, ιδέες και αξίες, αισθητικά πρότυπα, μοντέλα σκέψης, λόγοι-discourses), που με την αναδιάταξή τους στο χώρο και με νέες σχέσεις-αλληλεπιδράσεις να διαμείβονται μεταξύ τους θα γεννήσουν νέες κοινωνικές δομές; Ή ποια άγνωστα ακόμα, ή και νεοεμφανιζόμενα, θα παίξουν αλληλεπιδρώντας το ένα με το άλλο καταλυτικό ρόλο στην αποδόμηση του υπάρχοντος και στη δημιουργία νέων κοινωνικών σχέσεων και ανθρωπολογικών τύπων, δηλαδή δομομορφών;

Το αρχέτυπο της ελευθερίας, η προθετικότητα της συνείδησης για αυθεντικά πράγματα που έχουν απόλυτη-αξία-και για την αλήθεια, η αλληλεγγύη, η ομαδικότητα και η αρμονία, η συμμετρία και η λογική δομή που συνέχει τα ανθρώπινα καλλιτεχνήματα και εν γένει τα πνευματικά δημιουργήματα, ένα νέο φαντασιακό που ενοποιεί το άτομο με την κοινωνία, αναιρώντας την φαινομενική μεταξύ τους αντίθεση, μια ανανεωμένη ουκουμενική ανθρωπινότητα-προθετικότητα-συνειδητότητα, η απόλυτη ισότητα μέσα από τη διαφορετικότητα (αναίρεση της διχοτομίας). Αλλά και η πίστη ως γνήσια γνώση, δηλαδή ως ενόραση της αλήθειας (όχι με τη παραφθορά της στη θρησκευτική εκδοχή της), η διαχρονική άρνηση και η αντίσταση στην εξουσία-καταπίεση συνδυασμένη με την κατάφαση-θετικότητα της δημιουργίας-πνευματικότητας του ανθρώπου ως οικουμενικού υποκειμένου, η φαντασία και η έκπληξη, το αδιανότητο και το αποκλίνον που δημιουργεί τα άλματα και τα μεγαλεία του ανθρώπου στην τέχνη και την επιστήμη – κόντρα στη συμβατική κοινή λογική. Και όλα αυτά σε συνδυασμό με την πνευματικοποίηση του δημόσιου χώρου – καθότι το διαδίκτυο, ως ψηφιακός χώρος είναι άυλος – τις νέες τεχνολογίες με τις ασύλληπτες παραγωγικές δυνάμεις που ελευθερώνουν… να μερικές σκέψεις για τις δυνατότητες και ενδεχομενικότητες που ανοίγονται μπροστά μας.

28/1/2014

Δημήτρης φασόλης






[1] Έρνστ Φίσερ, 1972. «Η αναγκαιότητα της τέχνης», Αθήνα: Εκδόσεις Μπουκουμάνη.

Σάββατο, 4 Ιανουαρίου 2014

Το διαμάντι, ο γραφίτης και ο ρόλος-σημασία της δομής



Καθώς σταχυολογούσα πρόσφατα πληροφορίες γύρω από τα υλικά σώματα, εν όψει  σχετικού σχολικού μαθήματος, έπεσα πάνω στη δομή του μορίου του γραφίτη και του διαμαντιού, κι έτσι θυμήθηκα κάτι πολύ εντυπωσιακό: ενώ τα δύο υλικά, δεν διαφέρουν στα συστατικά τους  στοιχεία, αφού αποτελούνται από μόρια άνθρακα, εντούτοις αυτό που τα διαφοροποιεί ριζικά-ποιοτικά είναι η διάταξη των ατόμων μεταξύ τους, τα οποία συγκροτούν το μόριο του κάθε υλικού. Αλλάζει δηλαδή η δομή τους, η σχέση μεταξύ των ατόμων και η συνακόλουθη διάταξη στο χώρο.
Λίγες ημέρες αργότερα, σε μια διαδραστική έκθεση τεχνολογίας-επιστήμης, ανακάλυψα με βιωματικό τρόπο κάτι που είχα διαβάσει παλιότερα στο διαδίκτυο, αλλά τώρα που το είδα στην πράξη ήταν τελείως διαφορετική η αίσθηση: σε έναν ειδικά διαμορφωμένο πάγκο υπήρχε μια διάταξη μεταλλικών ελασμάτων και καλωδίων απ’ όπου περνούσε ρεύμα. Τα λεπτά μεταλλικά ελάσματα είχαν αρχικά ένα ορισμένο σχήμα (π.χ. σχήμα που έμοιαζε με κεφάλι γάτας) και είχαν φορτιστεί με ηλεκτρικό ρεύμα. Ο θεατής-επισκέπτης παροτρύνονταν, αφού το  αποσυνδέσει από το ρεύμα, να τσαλακώσει κατά βούληση το σύρμα, όσο περισσότερο μπορεί, σε ένα ακατάστατο και άμορφο σχήμα. Κατόπιν, το επανασύνδεε με το ρεύμα και, εντός λίγων δευτερολέπτων, ο παρατηρητής, ο υποφαινόμενος δηλαδή,  έμεινα άναυδος: το μεταλλικό σύρμα επανήρθε στο αρχικό του σχήμα, μόνο του, σαν να αυτοοργανώθηκε, σαν να είχε μνήμη και συνείδηση. Τότε αναφώνησα στον διπλανό μου: «Τελικά οι ινδιάνοι είχαν δίκιο: και τα άψυχα υλικά έχουν ψυχή, πνεύμα ή όπως αλλιώς θέλεις να το πεις!». Πράγματι, διαβάζοντας τις επεξηγηματικές πληροφορίες σε μια μικρή πινακίδα, τα υλικά αυτά έχουν την ιδιότητα τα υποατομικά τους σωματίδια, τα ηλεκτρόνια και τα άτομα, να έχουν «μνήμη», να «θυμούνται» μια αρχική κατάσταση στην οποία βρίσκονταν αρχικά. Εδώ, βέβαια, το ρεύμα πρέπει να παίζει καθοριστικό ρόλο στην εν λόγω συμπεριφορά των σωματιδίων και των υλικών, των οποίων είναι συστατικά στοιχεία. Το ρεύμα είναι ενέργεια που λειτουργεί ως «πληροφορία» ή «νόημα», μέσω του οποίου συντονίζονται και διατάσσονται στον χωρόχρονο τα σωματίδια.
Η ύλη, τα συστατικά από μόνα τους δεν έχουν νόημα. Τα συστατικά στοιχεία, τα σωματίδια είναι το περιεχόμενο, το οποίο χωρίς μορφή-δομή δεν έχει καμιά λειτουργία, επενέργεια, τουλάχιστον με σημασία και αντίκτυπο για τον άνθρωπο-την ανθρώπινη συνείδηση. Αλλά το ίδιο ισχύει και για την οικοδόμηση συστημάτων, με άλλα λόγια, σχέσεων μεταξύ διαφορετικών μερών-συστατικών. Αυτό που δίνει στα άτομα – στην ύλη – νόημα είναι το σχήμα, η μορφή που παίρνει η ύλη (αλλιώς, το περιεχόμενο), με άλλα λόγια η δομή. Η δομή είναι σχέση, είναι ολότητα που είναι κάτι περισσότερο από τα μέρη, τα υλικά στοιχεία. Και για να υπάρχει δομή-σχέση πρέπει να υπάρχει ενέργεια και μια χωροχρονική δομή: η διάταξη δηλαδή των ατόμων (του άνθρακα, εδώ) στον χώρο (ή, ακόμη καλύτερα, στον χωροχρόνο), και οι ενεργειακά συγκροτημένοι δεσμοί (σχέσεις) μεταξύ τους. Έτσι, αυτό που φαίνεται είναι η μορφή, ως έκφραση της δομής της ύλης. Και τελικά η διαφορετική δομή (κανονικά εξάγωνα ή τετράγωνα), που είναι μορφή, είναι η ουσία, είναι η διαφορετική ποιότητα που δίνει τις συγκεκριμένες ιδιότητες και χαρακτηριστικά ενός υλικού.
Επίσης αξιοσημείωτο και σημαντικό είναι ότι με τα ίδια υλικά-συστατικά στοιχεία μπορούν να υπάρξουν διαφορετικές δομές-μορφές.  Ξέρουμε ότι με 92 χημικά στοιχεία συντίθεται ολόκληρη η ύλη στο σύμπαν, με 3 είδη κουάρκ και το ηλεκτρόνιο, οικοδομείται ο κόσμος όλος (η αρχή της οικονομίας ισχύει για τη γέννηση και την εξέλιξη του σύμπαντος, για κάθε μορφή οργανικής και ανόργανης ύλης, ενώ όταν αυτή παραβιάζεται, τότε η δομή είναι θνησιγενής και αργά ή γρήγορα καταρρέει). Άρα, η διαφορετική ποιότητα στις σχέσεις και την οργάνωση των θεμελιωδών συστατικών στοιχείων, η διαφορετικές δομές, είναι που συγκροτούν την τόσο πλούσια σε μορφές και εκφάνσεις της πραγματικότητα, τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας. Και όταν λέμε πραγματικότητα, εννοούμε και την οργανική ύλη, τις διάφορες μορφές ζωής, και φυσικά τον άνθρωπο και τις κοινωνίες-πολιτισμούς του.
Θα επανέλθουμε
4/1/2014
Δημήτρης φασόλης 

Ένα άτομο, πολλές δομές
Διαμάντι, γραφίτης, νανοσωλήνες...: παρά το ότι έχουν την ίδια βασική χημική σύνθεση, οι κρυσταλλικές διατάξεις άνθρακα (C) διαφέρουν σημαντικά. H λέξη διαμάντι έχει την ίδια ρίζα με την αρχαία ελληνική λεξη αδάμαστος (παράγεται από α στερ. + δαμάω/δαμάζω). Κάθε άτομο C του διαμαντιού συνδέεται με τέσσερα γειτονικά άτομα C, που βρίσκονται στις κορυφές ενός κανονικού τετραέδρου. Τα άτομα συνδέονται με ισχυρούς χημικούς δεσμούς, που κάνουν το διαμάντι να είναι το πιο σκληρό υλικό. Χρησιμοποιείται σε κοσμήματα, σε εργαλεία κοπής και σε βιομηχανικές εφαρμογές, που περιλαμβάνουν ακόμη και διάτρηση μπετόν. Το διαμάντι έχει μία βασική δομή στην οποία κάθε άτομο άνθρακα συνδέεται με άλλα τέσσερα άτομα γύρω του σε διάταξη τετραέδρου.



Οι αλλοτροπικές μορφές του καθαρού άνθρακα. α) κρυσταλλική δομή του διαμαντιού β) κρυσταλλική δομή του γραφίτη γ) κρυσταλλική δομή του εξαγωνικού διαμαντιού δ) δομή του μορίου C60 ε) δομή του μορίου C540 στ) δομή του μορίου C70 ζ) άμορφος άνθρακας η) νανοσωλήνας άνθρακα (κυλινδρικό γραφένιο).

Σάββατο, 28 Δεκεμβρίου 2013

Μαντέλα και Μάρλεϋ: οι επαναστάτες του μυαλού και της καρδιάς




Το θλιβερό γεγονός του θανάτου ενός αγωνιστή-επαναστάτη όπως ο Μαντέλα, ήταν η αφορμή να δημοσιευτούν πολλά κείμενα για την προσωπικότητα, τον ρόλο και την ιστορία του. Ανάλογα με την ιδεολογική τοποθέτηση του συντάκτη τους, προέκριναν διαφορετικές πτυχές στα παραπάνω ζητήματα. Άλλα εστίαζαν στη στράτευσή του στον ένοπλο αγώνα κατά του Απαρτχάιντ, άλλα στη φιλοσοφία και στάση ζωής που προέκρινε την ειρήνη, τη συμφιλίωση, την ενότητα και την αγάπη και άλλα στο ότι ο αγώνας για κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων είναι μερικός και, ως εκ τούτου, διαιωνίζει και εκσυγχρονίζει τελικά το καπιταλιστικό σύστημα. Και συνεπώς, καταλήγουν, ο Μαντέλα έπαιξε αυτόν τον ρόλο, τον εκσυγχρονισμό του συστήματος, στο βαθμό που συμβιβάστηκε με τα συμφέροντα μερίδας της αστικής τάξης.

Η ιδεολογική ωστόσο μονομέρεια, δεν βοηθά στη σφαιρική ανάγνωση-ερμηνεία ενός φαινομένου. Και ο Μαντέλα συνδύαζε όλα τα παραπάνω, γιατί η προσωπικότητα και η δράση του ήταν ένα ξεχωριστό φαινόμενο, ιστορικό δημιούργημα της εποχής του. Η στάση μας και η αποτίμησή μας απέναντι σε αυτό το φαινόμενο έχει να κάνει με το πώς βλέπουμε σήμερα την επανάσταση και τον κοινωνικό αγώνα για χειραφέτηση των ανθρώπων από εξουσιαστικά δεσμά και προκαταλήψεις-ιδεοληψίες. Επίσης, αν και κατά πόσο δεχόμαστε την εννοιολόγηση της επανάστασης-ανατροπής ως «εμφύλιο», ζήτημα που απασχολεί τελευταία. Και αυτό πρέπει να αποσαφηνιστεί άμεσα και με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο: δεν μπορεί, από επαναστατική σκοπιά, η κοινωνική ριζική αλλαγή και ο αγώνας για ανατροπή να σημασιοδοτούνται ως «εμφύλιος», ένας όρος που επινόησε η αστική τάξη για να συκοφαντήσει ηθικά την επανάσταση και τους επαναστάτες. Και πολλοί αριστεροί και επαναστάτες έπεσαν στην παγίδα της, εκθειάζοντας τον όρο ως κριτήριο επαναστατικής γνησιότητας!

Αντίθετα, είναι αναγκαίο το ξεκαθάρισμα ότι η επανάσταση είναι μια ιστορικά αναγκαία διαδικασία που προσδιορίζεται από την ταξική διαίρεση και πάλη και όχι από κατηγορίες εθνικότητας ή τοπικότητας. Εντούτοις, κυρίαρχο χαρακτηριστικό μιας γνήσιας επανάστασης είναι το ηθικό στοιχείο, η ηθική της ανωτερότητα που θα πρέπει να αναδυθεί εξ αρχής και εκ των προτέρων και να επικυρωθεί φυσικά από τους ανθρώπους, να «επιβληθεί» το κύρος της λόγω ακριβώς αυτής της ηθικής-αξιακής ανωτερότητάς της. Η επανάσταση πρωτίστως πρέπει να ενώνει και όχι να χωρίζει, να αλλάζει την ηθική στάση και συνείδηση του ατόμου και της κοινωνίας, με την πειθώ πρώτα απ’ όλα, και όχι να στηρίζεται στην άλογη, άμετρη και τρομακτική βία, πολύ περισσότερο ως αυτοσκοπό και ως μέτρο επαναστικότητας. Με έναν τρόπο, δηλαδή, η επανάσταση εμπεριέχει, ως πνεύμα και ως πράξη, το έμπρακτο μήνυμα της αγάπης, της ειρήνης και της αδελφοσύνης-ισότητας-αλληλεγγύης. Ενώ, ένας «εμφύλιος» θεοποιεί τη βία και το μίσος, την εκδίκηση και το εγωιστικό πάθος, τα άλογα πάθη και όχι τη γνήσια ανθρωπιά και την από καρδιάς θέληση για ενότητα των ανθρώπων.

Μια τέτοια επαναστατική νοοτροπία και συμπεριφορά είναι αναπόφευκτο να αποτύχει, είναι καταδικασμένη εν τη γενέσει της να εκφυλιστεί. Πώς θα αντέξει και πώς θα διαχειριστεί μια μετεπαναστατική κοινωνία τέτοια ψυχολογικά και υπαρξιακά τραύματα από μια απάνθρωπη βία και εκδικητικότητα; Μπορεί να τα ξεπεράσει ή θα κατρακυλήσει στα ενστικτώδη ανακλαστικά και στα πιο χυδαία αισθήματα, στον αλληλοσπαραγμό;

Μα εδώ πρόκειται για την αποθέωση της εξουσιαστικής νοοτροπίας και βίας. Η μαζική ψυχολογία του μίσους, του φόβου, της εκδίκησης ενάντια σε όποιον διαφωνούμε, στον διαφορετικό, είναι αποτέλεσμα της βαθιάς πολιτισμικής κρίσης, οδηγεί κατευθείαν στον φασισμό και δυστυχώς επηρεάζει σχεδόν όλους, ακόμα και τους καλοπροαίρετους, και αυτούς που θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο. Τείνει να επικρατήσει η «λογική» ή μαζί μας ή θα σε φάμε, όποιος διαφωνεί μαζί μου είναι ύποπτος, επικίνδυνος και οπωσδήποτε εχθρός μας. Ορατός και μεγάλος κίνδυνος, προσοχή, πρέπει άμεσα να αποφύγουμε αυτήν την εξουσιαστική παγίδα, να μην πέσουμε στην άβυσσο. Τότε, κανείς δεν θα βγει νικητής, πέρα φυσικά από το ίδιο το σκοτάδι.

Κι εδώ έρχεται ως φωτεινό παράδειγμα η ιδιαίτερη προσωπικότητα του Μαντέλα. Παράδειγμα υπευθυνότητας, ωριμότητας, ευφυούς, συστηματικής και ορθολογικής στάθμισης των καταστάσεων και των συγκυριών, του τοπικού και διεθνούς περιβάλλοντος. Η ικανότητα και η ευφυΐα να αλλάζεις στάση όταν το απαιτούν οι περιστάσεις, να είσαι ευέλικτος, να κάνεις τις απαραίτητες συμμαχίες, να χρησιμοποιείς διάλογο, πνεύμα ομοθυμίας και διπλωματία όταν χρειάζεται. Αυτός είναι ο γνήσιος επαναστάτης. Και πάνω απ’ όλα, όταν πια η ιστορική ανάγκη και διαδικασία-εξέλιξη (και λόγω της ξεχωριστής προσωπικότητας και δράσης σου) σε φέρνουν στο προσκήνιο, μπροστάρη των εξελίξεων, όταν «έχεις το πάνω χέρι», τότε ο επαναστάτης πρέπει να επιδείξει τη μεγαλύτερη υπευθυνότητα-ωριμότητα: να δείξει αγάπη και ειρήνη, να συγχωρέσει ακόμη και τους μέχρι πρότινος εχθρούς του, αφού πέτυχε τον σκοπό του και η κοινωνία μπήκε ενεργά στην ιστορική κίνηση και στο «παιχνίδι» της ριζικής αλλαγής-ανατροπής.

Γιατί πράγματι, ο κεντρικός σκοπός του κινήματος ήταν η κατάργηση των φυλετικών διαχωρισμών-ανισοτήτων, του ρατσιστικού καθεστώτος. Για να ανοίξει ο δρόμος για μια κοινωνία ισότητας και δικαιοσύνης. Στο βαθμό που όσο υπάρχουν άλλες, «δευτερεύουσες» και επιμέρους ιστορικές-κοινωνικές αγκυλώσεις και στρεβλώσεις, αποκρύβεται από την ανθρώπινη συνείδηση ο βασικός διαχωρισμός που είναι ο ταξικός. Έτσι, ακόμη και ένας «αστικός εκσυγχρονισμός» υπό την δυναμική ενός κινήματος που έχει ως πρόταγμά του τον σοσιαλισμό, μπορεί να ξεκαθαρίσει ιδεολογικά το τοπίο και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις και τις προοπτικές για μια αναβάθμιση της ταξικής συνείδησης. Και, ναι, η συμφιλίωση των ανθρώπων και ο κατευνασμός των παθών και των τραυμάτων από ένα παράλογο και άρρωστο κοινωνικό σύστημα ήταν ιστορικά αναγκαία, συνεπής και άρα επιβεβλημένη.

Καλώς ή κακώς, δεν μπορούν να γίνουν όλα μαζί, να κάνουν τόσο τεράστια άλματα οι κοινωνίες και οι άνθρωποι. Όχι βέβαια ότι αποκλείεται λογικά, αλλά είναι ελάχιστες οι πιθανότητες. Και πάνω απ’ όλα, οι πραγματικοί άνθρωποι, εκείνη την ιστορική περίοδο ήξεραν καλύτερα τι είναι καλό για αυτούς και τι ήθελαν πραγματικά. Είδαν μπροστά τους ένα καλύτερο και πιο φωτεινό μέλλον, την ελπίδα για απελευθέρωση, μετά από τόσο χρόνια σκλαβιάς. Εδώ λοιπόν έγκειται το μεγαλείο και ο ιδιαίτερος ρόλος μιας επίσης ιδιαίτερης προσωπικότητας ενός επαναστάτη. Η πρακτική-λαϊκή σοφία, η συναισθηματική νοημοσύνη, η ηθική, το ελεύθερο πνεύμα, η λογική και η θεωρία-κοινωνική γνώση (ο Μαντέλα μελέτησε τον Μαρξ, είχε ευρεία παιδεία, γνώστης της φιλοσοφίας – και της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και τραγωδίας). 





Κλείνοντας, δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στον Μπομπ Μάρλεϋ. Μη δυτικός επαναστάτης και αυτός, με διαφορετική κουλτούρα, αξίες και φιλοσοφία από έναν δυτικό αστό επαναστάτη. Ευαίσθητος, καλλιτέχνης, με ελεύθερο πνεύμα και φιλοσοφική-ηθική στάση και αυτός, υπέρμαχος της επανάστασης και της κοινωνικής αλλαγής, αγωνιστής ενάντια στην αδικία και στην ανισότητα, ωστόσο παράλληλα ειρηνιστής και υπέρμαχος της αληθινής, παγκόσμιας αγάπης και ενότητας-αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων. Όταν η κοινωνική αναταραχή (φοβερή φτώχεια, ανισότητα και αστυνομική καταστολή, άγνωστη για τα δυτικά δεδομένα) στη Τζαμάικα είχε φτάσει σε τέτοια ένταση μίσους, εκδίκησης, παθών που οδηγούσαν σε ένα κοινωνικό αδιέξοδο και στον παράλογο εμφύλιο, χωρίς σχέδιο και στόχο, χωρίς όραμα, όπου κυριαρχούσε ο πόλεμος συμμοριών φτωχοδιάβολων σε ένα θέατρο βίας και λουτρού αίματος, που μάλιστα είχε πολιτικοποιηθεί-ιδεολογικοιποιηθεί και ελεγχθεί από τις αντιμαχόμενες πολιτικές παρατάξεις (αριστερούς και δεξιούς), τότε ο Μάρλεϋ έκανε την υπέρβαση. Μια πράξη ηθικής και πνευματικής ανωτερότητας: συνένωσε τους δύο πολιτικούς αντιπάλους και τον κόσμο από κάτω, που τελικά βαθιά μέσα του διψούσε για αγάπη και ειρήνη, γιατί πήρε αμέσως το μήνυμα και ακολούθησε με ζητωκραυγές ενθουσιασμού και χειροκροτήματα στη συναυλία συμφιλίωσης, ειρήνης και αγάπης που έγινε για τον σκοπό αυτό (One Love Peace Concert, 22/4/1978, στο Κίνγκστον της Τζαμάικα). Η εικόνα είναι γνωστή: Ο Μάρλεϋ, εν μέσω μουσικής και τραγουδιού, καλεί στη σκηνή τους δύο άσπονδούς εχθρούς, τους πιάνει τα χέρια, τα σηκώνει ψηλά και τέλος οι δύο άνδρες σφίγγουν τα χέρια.

Η Τζαμάικα από τότε δεν είναι ίδια, σίγουρα. Ίσως σε κάποιους που θέλουν θεαματικές αλλαγές (το θέαμα αρέσει και στους επαναστάτες) να μην βλέπουν κάποια αλλαγή. Ο Μάρλεϋ κατηγορήθηκε τόσο από τους δεξιούς όσο και από τους αριστερούς, λίγοι αρχικά κατάλαβαν το νόημα και τη σημασία της πράξης του. Το βαθύ παρακράτος μάλιστα προσπάθησε να τον εμποδίσει να κάνει αυτό που σχεδίαζε από χρόνια, οργανώνοντας απόπειρα δολοφονίας, μα απέτυχε τελικά.

Ο Μάρλεϋ γλύτωσε σαν από θαύμα, με ένα επιπόλαιο τραυματισμό, παρά τους απανωτούς πυροβολισμούς εναντίον του, το ίδιο και οι σύντροφοί του από το συγκρότημα των Γουέιλερς.

28/12/2013

Δημήτρης Φασόλης